Οἱ θυσίες τῆς Βορείου Ἠπείρου στόν πόλεμο καί στήν Ἀντίσταση: Ἐκτελεσθέντες, κατεστραμμένα χωριά καί ἀγῶνας (1940-1945)

Ιστορικά Ντοκουμέντα

Γράφει ὁ Ἐλευθέριος Γ. Σκιαδᾶς

H EΠΟΠΟΙΙΑ τοῦ 1940, πού ἐγράφη μέ τό αἷμα καί τίς θυσίες τῶν Ἑλλήνων στά βουνά τῆς Βορείου Ἠπείρου, εἶχε καί μία ἄλλη, λιγώτερο γνωστή, συνέχεια. Ἦταν ὁ ἀγῶνας τοῦ γηγενοῦς ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ, ὁ ὁποῖος, μετά τήν ἀποχώρηση τοῦ ἑλληνικοῦ στρατοῦ, ἀντιμετώπισε τίς δυνάμεις Κατοχῆς, τίς ἐπιδρομές ἀλβανικῶν ἐνόπλων ὁμάδων καί, τελικῶς, τήν ἐπικράτηση τοῦ καθεστῶτος τοῦ Ἐμβέρ Χότζα. Ἕνας ἀγῶνας πού ἐκόστισε χιλιάδες ἀνθρώπινες ζωές, κατέστρεψε ὁλόκληρα χωριά καί ἐδημιούργησε κύματα προσφύγων.

Στίς 24 Αὐγούστου 1945, ἐδημοσιεύετο στόν ἀθηναϊκό Τύπο ἀνώνυμο ἄρθρο ὑπό τόν χαρακτηριστικό τίτλο «Αἱ θυσίαι τῆς Βορ. Ἠπείρου – Χιλιάδες οἱ ἐκτελεσθέντες». Τό ἀθησαύριστο αὐτό δημοσίευμα συνεκέντρωνε τούς πρώτους ἀριθμητικούς ἀπολογισμούς τοῦ πολέμου καί τῶν διώξεων. Ἡ ἀξία του ἔγκειται στό γεγονός ὅτι καταγράφει τήν εἰκόνα τῆς καταστροφῆς ὅπως εἶχε διαμορφωθεῖ ἀμέσως μετά τήν λήξη τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων, ὅταν οἱ πληγές παρέμεναν ἀνοικτές καί ἡ τύχη πολλῶν κατοίκων ἦταν ἀκόμη ἄγνωστη.

Συμμετοχή στήν ἐποποιία

Περίπου χίλιοι Βορειοηπειρῶτες ἐθελοντές πολέμησαν στά ἀλβανικά βουνά κατά τήν περίοδο 1940-1941, συγκροτῶντας ἀνεξαρτήτους σχηματισμούς. Ἄλλοι 1.500 ἔφεδροι συμμετεῖχαν στίς ἐπιχειρήσεις, ἐνῷ πολυάριθμοι κάτοικοι προσέφεραν πολύτιμες ὑπηρεσίες ὡς ὁδηγοί, μεταφορεῖς πυρομαχικῶν καί ἐφοδίων. Ἡ γνῶσις τῶν ὀρεινῶν διαβάσεων καί τῶν δυσβάτων περιοχῶν ἀπεδείχθη ἰδιαιτέρως χρήσιμη. Οἱ ντόπιοι κατεσκεύαζαν δρόμους, μετέφεραν πληροφορίες καί διευκόλυναν τήν προέλαση τῶν ἑλληνικῶν μονάδων. Δέν ἦταν ἁπλοί θεατές τῶν πολεμικῶν ἐπιχειρήσεων, ἀλλά ἐνεργοί συμμέτοχοι στόν ἐθνικό ἀγῶνα.

Ἡ ἑλληνική νίκη ἐδημιούργησε τήν ἐλπίδα ὅτι πλησίαζε ἡ ὥρα τῆς ἐλευθερίας. Εἶχαν προηγηθεῖ ἔτη περιορισμῶν τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας στά σχολεῖα καί στίς ἐκκλησίες, διώξεων καί πιέσεων ἐναντίον ὅσων ἐξεδήλωναν τήν ἑλληνική ἐθνική τους συνείδηση. Οἱ ἰταλικές Ἀρχές, ἐπιδιώκοντας νά ἐξασφαλίσουν τά νῶτα τῶν στρατευμάτων τους, προχώρησαν σέ ἐκτεταμένες συλλήψεις. Περισσότεροι ἀπό 1.200 ἐπιστήμονες καί πολῖτες διαφόρων κοινωνικῶν τάξεων ὁδηγήθηκαν ὡς ὅμηροι στήν Ἰταλία.

Ἀποχώρησις ἑλληνικοῦ στρατοῦ

Ἡ γερμανική εἰσβολή τοῦ Ἀπριλίου 1941 ἀνέτρεψε τήν κατάσταση. Ὁ νικητής ἑλληνικός στρατός ὑπεχρεώθη νά ἐγκαταλείψει τά ἐδάφη πού εἶχε ἀπελευθερώσει καί οἱ Βορειοηπειρῶτες εὑρέθησαν ἐκτεθειμένοι σέ νέους κινδύνους. Περίπου 2.500 πρόσφυγες κατέφυγαν τότε στήν Ἑλλάδα. Ἄλλοι συνέχισαν τήν πολεμική τους προσφορά, συμμετέχοντας στήν Ἀντίσταση ἤ ἀκολουθῶντας τίς ἑλληνικές δυνάμεις στά μέτωπα τῆς Μέσης Ἀνατολῆς καί τῆς Ἰταλίας. Βορειοηπειρῶτες πολέμησαν ἀκόμη στό Ἐλ Ἀλαμέιν καί στό Ρίμινι.

Στό ἐσωτερικό τῆς Βορείου Ἠπείρου ἄρχισε περίοδος ἐκτεταμένης ἀνασφαλείας. Ἔνοπλες ἀλβανικές ὁμάδες πραγματοποιοῦσαν ἐπιδρομές στά ἑλληνικά χωριά, λεηλατοῦσαν περιουσίες, συνελάμβαναν κατοίκους καί ἀπαιτοῦσαν χρηματικά λύτρα. Δολοφονίες, ἐκβιασμοί καί καταστροφές ἀποτελοῦσαν μέρος τῆς καθημερινῆς πραγματικότητος. Ἰδιαιτέρως σκληρή ὑπῆρξε ἡ διετία 1941-1942, κατά τήν ὁποία ὁ ἑλληνικός πληθυσμός ὑπεχρεώθη νά ὀργανώσει τήν αὐτοάμυνά του.

Ἡ ΜΑΒΗ

Μέσα σέ αὐτές τίς συνθῆκες ἐδημιουργήθη τό Μέτωπον Ἀπελευθερωτικόν Βορείου Ἠπείρου (ΜΑΒΗ). Πρωταρχικός σκοπός του ἦταν ἡ προστασία τῆς ζωῆς καί τῆς περιουσίας τῶν Ἑλλήνων κατοίκων, παραλλήλως μέ τήν συνέχιση τοῦ ἀγῶνα γιά τήν ἐθνική τους ἀποκατάσταση. Στά χωριά συνεκροτήθησαν περιπολίες καί ἔνοπλοι σχηματισμοί. Ἡ ὀργάνωσις ἐπεξετάθη σταδιακῶς καί ἀνέπτυξε ἀντιστασιακή δραστηριότητα ἐναντίον τῶν δυνάμεων Κατοχῆς καί τῶν συνεργαζομένων μαζί τους ὁμάδων.

Σημαντικός σταθμός ὑπῆρξε ἡ συνδιάσκεψις τῶν Βορειοηπειρωτῶν στήν Μονή Θεολόγου, ἐνῷ κατά τό 1942 καί τό 1943 κατεβλήθησαν προσπάθειες συντονισμοῦ καί διευρύνσεως τοῦ κινήματος. Ἡ ἱστορία αὐτῆς τῆς ἀντιστάσεως ἀνεδείχθη καί ἀπό τόν Θαλῆ Καραγιαννόπουλο, ὁ ὁποῖος ἀνεκάλυψε ἄγνωστη ἀγγλόφωνη ἔκδοση τοῦ 1947, μέ τίτλο «The Resistance Movement of Northern Epirotes, 19411945», καί τήν μετέφρασε στά ἑλληνικά. Τό ἔργο περιγράφει τίς ὀργανωτικές προσπάθειες, τίς στρατιωτικές ἐπιχειρήσεις, τίς δολιοφθορές καί τίς δυσκολίες πού ἀντιμετώπισαν οἱ Βορειοηπειρῶτες.

 Μπαλίστες καί ἀντίπαλες  ὀργανώσεις

 Τήν ἄνοιξη τοῦ 1943 ἐνετάθη ἡ δρᾶσις τοῦ ἀλβανικοῦ ἐθνικιστικοῦ Balli Kombëtar, γνωστοῦ ὡς Ἐθνικοῦ Μετώπου, τά μέλη τοῦ ὁποίου ἀπεκαλοῦντο Μπαλίστες. Τμήματα τῆς ὀργανώσεως συνεργάσθηκαν μέ τούς Ἰταλούς καί ἀργότερα μέ τούς Γερμανούς κατακτητές. Παραλλήλως, ἀντιπαρετίθεντο πρός τό κομμουνιστικό Ἐθνικοαπελευθερωτικό Μέτωπο τῆς Ἀλβανίας, τό ὁποῖο συνεδέετο μέ τόν Ἐμβέρ Χότζα.

Γιά τούς Βορειοηπειρῶτες, ὡστόσο, ἡ ἀντιπαλότης τῶν δύο παρατάξεων δέν ἐξασφάλιζε τήν προστασία τους. Οἱ ἑλληνικές ὀργανώσεις ἀντιμετώπισαν ἐχθρικές ἐνέργειες καί πιέσεις ἀπό διαφορετικές πλευρές, καθώς οἱ ἐθνικές τους ἐπιδιώξεις συνεκρούοντο μέ τούς σχεδιασμούς τῶν ἀλβανικῶν πολιτικῶν καί στρατιωτικῶν δυνάμεων. Οἱ Μπαλίστες ἐπιχείρησαν νά προσεταιρισθοῦν τούς Βορειοηπειρῶτες, προτείνοντας συνεργασία ἐναντίον τῶν κατακτητῶν. Σέ συνεδρίαση στό Ἀργυρόκαστρο, ὅμως, οἱ ἐκπρόσωποι τοῦ ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ διεκήρυξαν ὅτι παρέμεναν Ἕλληνες καί δέν ἐγκατέλειπαν τίς ἐθνικές τους διεκδικήσεις.

 Ἡ συμφωνία τῆς 10ης Αὐγούστου 1943 ἀπετέλεσε σημαντικό ἐπεισόδιο τῶν ἐξελίξεων, ἐνῷ ἡ ἰταλική συνθηκολόγησις τόν ἑπόμενο μῆνα καί ἡ ἀνάληψις τοῦ ἐλέγχου ἀπό τούς Γερμανούς δημιούργησαν νέες συνθῆκες. Τό 1944 συνεχίσθησαν οἱ πολεμικές ἐπιχειρήσεις, μεταξύ ἄλλων στήν περιοχή τῆς Κορυτσᾶς, καθώς καί ἐνέργειες δολιοφθορᾶς. Παραλλήλως, οἱ Βορειοηπειρῶτες ἐπεχείρησαν νά ἐξασφαλίσουν ἀναγνώριση τοῦ δικαιώματός τους στήν αὐτοδιάθεση.

 Ἀριθμοί καταστροφῆς

Ὁ ἀπολογισμός πού ἐδημοσιεύθη τόν Αὔγουστο 1945 ἦταν συγκλονιστικός. Οἱ ἐκτελεσθέντες ὑπελογίζοντο σέ 1.700, μεταξύ τῶν ὁποίων νέοι, ἡλικιωμένοι, γυναῖκες καί παιδιά. Οἱ πυρπολημένες κατοικίες ἀνήρχοντο σέ 6.200, ἐνῷ 65 χωριά εἶχαν καταστραφεῖ ὁλοκληρωτικῶς. Σέ μεταγενέστερη καταγραφή ἀναφέρονται ἄλλα 150 χωριά πού εἶχαν ὑποστεῖ μερικές καταστροφές.

Ἑκατοντάδες κάτοικοι εἶχαν μεταφερθεῖ ὡς ὅμηροι στήν Γερμανία. Ἄλλες 1.700 οἰκογένειες ἀνεφέροντο ὡς κρατούμενες σέ στρατόπεδα συγκεντρώσεως στήν Βόρειο Ἀλβανία, στό Ἀλέσιο, στό Κούθ καί στήν Κρούγια. Πέντε χιλιάδες πρόσφυγες εἶχαν πάρει τόν δρόμο πρός τήν Ἑλλάδα γιά νά σωθοῦν ἀπό τίς διώξεις. Οἱ λεηλασίες καί οἱ διαρπαγές περιουσιῶν ἦταν ἀνυπολόγιστες. Ἱστορικά μοναστήρια ἀνετινάχθησαν, ἐνῷ ἱερεῖς, δάσκαλοι καί ἐπιστήμονες συγκαταλέγονταν μεταξύ τῶν θυμάτων.

Οἱ ἀριθμοί αὐτοί, οἱ ὁποῖοι προέρχονται ἀπό τίς πρῶτες μεταπολεμικές καταγραφές, ἐπανεμφανίζονται καί στό ἱστορικό ὑλικό πού ἐδημοσιεύθη ἀργότερα γιά τό βορειοηπειρωτικό ἀντιστασιακό κίνημα. Ἡ σύμπτωσίς τους ἀποτελεῖ ἐνδιαφέρον στοιχεῖο γιά τήν προέλευση καί τήν διάδοση τῶν σχετικῶν πληροφοριῶν.

Ἡ ἀπελευθέρωσις δέν ἦλθε

Ἡ ἀποχώρησις τῶν γερμανικῶν στρατευμάτων δέν ἐσήμανε καί τό τέλος τῶν δοκιμασιῶν. Ἡ ἐπικράτησις τοῦ κομμουνιστικοῦ καθεστῶτος τοῦ Ἐμβέρ Χότζα ἀνέτρεψε τίς ἐλπίδες τῶν Βορειοηπειρωτῶν γιά ἐθνική ἀποκατάσταση. Ὁ ἀγῶνας τους εἶχε διεξαχθεῖ σέ ἐξαιρετικῶς δυσμενεῖς συνθῆκες. Ἐκτός ἀπό τούς κατακτητές καί τίς ἔνοπλες ἀλβανικές ὀργανώσεις, ἀντιμετώπισαν τίς ἀντιθέσεις τῶν ἀντιστασιακῶν κινημάτων καί τίς ἐπιλογές τῶν συμμαχικῶν δυνάμεων, οἱ ὁποῖες δέν συνέπιπταν μέ τίς ἑλληνικές ἐπιδιώξεις.

Ἡ Βόρειος Ἤπειρος, πού εἶχε ὑποδεχθεῖ μέ ἐνθουσιασμό τόν ἑλληνικό στρατό τό 1940, ἔβλεπε τό 1945 τίς προσδοκίες της νά διαψεύδονται. Πίσω ἀπό τούς ἀριθμούς τῶν ἐκτελεσθέντων καί τῶν καταστροφῶν ὑπῆρχαν οἰκογένειες ξεκληρισμένες, χωριά ἐρημωμένα καί ἄνθρωποι πού εἶχαν χάσει τά πάντα.

Ἡ ἐπέτειος τῆς 28ης Ὀκτωβρίου ἀποτελεῖ ἡμέρα μνήμης τῶν ἑλληνικῶν νικῶν καί ἡμέρα τιμῆς πρός ἐκείνους πού ἀγωνίσθηκαν, ἐθυσιάσθησαν καί ὑπέφεραν γιά τήν ἐλευθερία καί τήν πατρίδα. Ἀνάμεσά τους οἱ Ἕλληνες τῆς Βορείου Ἠπείρου κατέχουν ξεχωριστή θέση. Ἡ προσφορά τους στήν ἐποποιία τοῦ 1940 καί οἱ θυσίες τους κατά τήν Ἀντίσταση ἀποτελοῦν ἀναπόσπαστο μέρος τῆς νεώτερης ἑλληνικῆς Ἱστορίας καί δέν πρέπει νά παραμένουν στήν σκιά τῆς λήθης.